Stanisław Moniuszko

Kompozytor, dyrygent oper, orkiestr symfonicznych i chórów oraz pedagog. Urodzony 5 maja 1819 w majątku Ubiel k. Mińska, zmarł 4 czerwca 1872 w Warszawie.

Po krótkim okresie nauki domowej pod kierunkiem matki Elżbiety, kształcił się w grze na fortepianie od 1827 u Augusta Freyera w Warszawie, zaś od 1830 - u Dominika Stefanowicza w Mińsku. W 1836, podczas pobytu w Wilnie, poznał swoją przyszłą żonę - Aleksandrę Müllerównę. W 1837 wyjechał na studia do Berlina, gdzie uczył się prywatnie harmonii, kontrapunktu, instrumentacji i dyrygentury pod kierunkiem Carla Friedricha Rungenhagena, dyrektora Towarzystwa Muzycznego "Singakademie". Odbywał także praktykę, prowadząc chóry i akompaniując śpiewakom, poznawał wielki repertuar operowy, oratoryjny i symfoniczny oraz proces przygotowywania dzieł do wystawienia i technikę dyrygowania, biorąc udział w próbach prowadzonych przez Rungenhagena oraz goszczącego wówczas w Berlinie Gaspara Spontiniego.

Po trzyletnim pobycie w Berlinie w 1840 Moniuszko powrócił do kraju. Ożenił się z Aleksandrą Müllerówną i zamieszkał z nią w Wilnie, gdzie został prywatnym nauczycielem gry na fortepianie oraz objął stanowisko organisty w tamtejszym Kościele św. Jana. Jego działalność przyczyniła się wybitnie do ożywienia muzycznego środowiska wileńskiego. Przy Kościele św. Jana zorganizował amatorski zespół chóralny, z którym podczas kilku miesięcy jego istnienia wykonał z towarzyszeniem doraźnie zorganizowanej orkiestry "Requiem" Wolfganga Amadeusa Mozarta oraz fragmenty oratoriów "Stworzenie świata" Josepha Haydna i "Św. Paweł" Felixa Mendelssohna-Bartholdy'ego. Na jednym z koncertów orkiestra wykonała pod jego batutą dzieła Gaspara Spontiniego, Felixa Mendelssohna i Ludwiga van Beethovena. Odbywał także podróże artystyczne do Petersburga. Zapoznawał tamtejszą publiczność ze swoją twórczością, która zyskała duże powodzenie i przychylną prasę. W czasie podróży nawiązał bliską znajomość z wybitnymi muzykami rosyjskimi, m.in. Michaiłem Glinką, Aleksandrem Dargomyżskim, Cezarem Cui, Aleksandrem Sierowem.

W 1848 w Wilnie przygotował i osobiście poprowadził prawykonanie na estradzie pierwszej, dwuaktowej wersji opery "Halka". W 1854 przy współudziale Achillesa Bonoldiego założył Towarzystwo im. św. Cecylii, którego członkowie-amatorzy dawali pod jego batutą dwa razy do roku publiczne koncerty. Po triumfie, jaki odniosła 1 stycznia 1858 warszawska premiera nowej, czteroaktowej wersji "Halki", odbył podróż artystyczną do Niemiec i Francji, a po powrocie 1 sierpnia 1858 został powołany na stanowisko pierwszego dyrygenta Opery Polskiej w Teatrze Wielkim w Warszawie. Pierwszym dziełem, jakie jeszcze w 1858 wystawił, była jego własna jednoaktowa opera "Flis". Podczas piętnastu niemal lat pracy na tym stanowisku przygotował i wystawił kolejno wszystkie swoje następne opery. Ograniczał się prawie wyłącznie, z niewielkimi wyjątkami (jak np. opery "Haydée" i "Koń spiżowy" Daniela François Esprit Aubera) do dyrygowania własnymi dziełami. Prowadził ponadto sporadycznie chóry w kościołach warszawskich, m.in. w kościele ewangelickim wystawił oratorium "Eliasz" Felixa Mendelssohna. Występował także corocznie jako dyrygent na koncertach kompozytorskich. W 1862 ponownie wyjechał do Paryża, licząc na wystawienie którejś ze swoich oper, co jednak nie doszło do skutku. Okres Powstania Styczniowego zahamował prace kompozytora, ciężkie warunki polityczne nie sprzyjały twórczości. W 1865 wystawienie opery "Straszny dwór" wywołało jednak entuzjazm. Nowa opera odniosła sukces podobny do sukcesu "Halki".

Jeszcze w 1864 Moniuszko rozpoczął wykłady z zakresu harmonii, kontrapunktu i kompozycji oraz prowadził zespół chóralny w Instytucie Muzycznym w Warszawie. Jego uczniami byli m.in. Zygmunt Noskowski i Henryk Jarecki.

Muzyka Moniuszki zyskała szerokie uznanie w społeczeństwie polskim. Uważa się ją powszechnie za wzór muzyki "słowiańskiej".

Stanisław Moniuszko zmarł nagle na atak serca. Pochowany został na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Jego pogrzeb stał się manifestacją narodową.

Ważniejsze kompozycje:

  • "Nocleg w Apeninach", operetka w 1 akcie (1837-39)
  • "Kwartet smyczkowy nr 1 d-moll" (1839)
  • "Kwartet smyczkowy nr 2 F-dur" (przed 1840)
  • "Ideał", operetka w 2 aktach (1840 lub 1841)
  • "Nowy Don Kiszot czyli Sto szaleństw", operetka w 3 aktach (1841)
  • "Loteria", "fraszka" w 1 akcie (1842 lub 1843)
  • "Litania ostrobramska nr 1" na głosy solowe, chór mieszany i orkiestrę lub fortepian (1843)
  • "Fraszki" na fortepian, 2 zeszyty (1843)
  • "Halka" (wersja I), opera w 2 aktach (1846-47)
  • "Bajka" (wersja I), uwertura fantastyczna na orkiestrę (1848)
  • "Bajka" (wersja II) na kwintet smyczkowy (1848)
  • "Milda", kantata na głosy solowe i chór mieszany z towarzyszeniem orkiestry (1848)
  • "Nijoła (Wundyny)", kantata na głosy solowe, chór mieszany i orkiestrę (po 1848)
  • "Litania ostrobramska nr 2" na głosy solowe, chór mieszany i orkiestrę lub fortepian (1849)
  • "Jawnuta (Cyganie)", sielanka w 2 aktach (1850)
  • "Msza żałobna d-moll" na 4-głosowy chór mieszany i instrumenty dęte z towarzyszeniem organów (1850)
  • "Bettly", opera komiczna w 2 aktach (1852)
  • "Litania ostrobramska nr 3" na głosy solowe, chór mieszany i orkiestrę lub fortepian (przed 1854)
  • "Litania ostrobramska nr 4" na głosy solowe, chór mieszany i orkiestrę lub fortepian (1855)
  • "Kain", uwertura na orkiestrę (1856)
  • "Halka" (wersja II), opera w 4 aktach (1857)
  • "Uwertura wojenna" na orkiestrę (1857)
  • "Flis", opera w 1 akcie (1858)
  • "Widma", kantata na głosy solowe i chór mieszany z towarzyszeniem orkiestry (przed 1859)
  • "Hrabina", opera w 3 aktach (1859)
  • "Verbum nobile", opera w 1 akcie (1860)
  • "Straszny dwór", opera w 4 aktach (1861-64)
  • "Polonez koncertowy" na wielką orkiestrę (ok. 1866)
  • "Monte Christo", balet w 5 aktach (1866)
  • "Sonety krymskie", kantata na głosy solowe i chór mieszany z towarzyszeniem orkiestry (1867)
  • "Na kwaterunku", balet w 1 akcie (1868)
  • "Paria", opera w 3 aktach z prologiem (1859-69)
  • "Pani Twardowska", ballada na głosy solowe, chór mieszany i orkiestrę (1869)
  • "Figle szatana", balet w 6 obrazach (1870)
  • "Beata", operetka w 1 akcie (1870 lub 1871)
  • "Msza piotrowińska B-dur" na głosy solowe i chór mieszany z towarzyszeniem organów (1872)

a także:

  • 278 pieśni, w tym 268 zawartych w 12 zbiorach zatytułowanych "Śpiewnik domowy":
    • "I Śpiewnik domowy", m.in.:
      • "Świtezianka" na głos i fortepian, słowa Adam Mickiewicz (1841)
      • "Morel" na głos i fortepian, słowa Aleksander Chodźko (1842)
      • "Pieśń żeglarzy" na głos i fortepian, słowa Edmund Wasilewski (1842)
      • "Triolet" na głos i fortepian, słowa Tomasz Zan (1842)
      • "Panicz i dziewczyna" na głos i fortepian, słowa Antoni Edward Odyniec (1842)
      • "Dziad i baba" na głos i fortepian, słowa Józef Ignacy Kraszewski (1842)
    • "II Śpiewnik domowy", m.in.:
      • "Dziadek i babka" na głos i fortepian, słowa Placyd Jankowski (między 1843 a 1844)
      • "Piosnka żołnierza" na głos i fortepian, słowa Józef Korzeniowski (1844)
      • "Kum i kuma" na głos i fortepian, słowa Jan Czeczot (1844)
      • "Skowronek" na głos i fortepian, słowa Franciszek Kowalski (1844)
      • "Do oddalonej" na głos i fortepian, słowa Johann Wolfgang Goethe (1844)
      • "Niech się panie stroją w pasy", krakowiak na głos i fortepian, słowa Julian Korsak (1844)
      • "Sprawiedliwość, Zosiu śmiała", mazurek na głos i fortepian, słowa Kazimierz Brodziński (1844)
      • "Moje bogactwa" na głos i fortepian, słowa Jan Nepomucen Jaśkowski (1844)
      • "Magda karczmarka", ballada na głos i fortepian, słowa Ludwik Sztyrmer (1844)
      • "Pieśń wieczorna" na głos i fortepian, słowa Władysław Syrokomla (między 1845 a 1858)
    • "III Śpiewnik domowy", m.in.:
      • "Tren dziesiąty" na głos i fortepian, słowa Jan Kochanowski (między 1843 a 1846)
      • "Księżyc i rzeczka" na głos i fortepian, słowa Edward Żeligowski (1846)
      • "Prząśniczka" na głos i fortepian, słowa Jan Czeczot (1846)
      • "Duettino" na sopran i alt z towarzyszeniem fortepianu, słowa Adam Mickiewicz (1850)
      • "Krakowiaczek" na głos i fortepian, słowa Edmund Wasilewski (1850)
    • "IV Śpiewnik domowy", m.in.:
      • "Znaszli ten kraj" na głos i fortepian, słowa Adam Mickiewicz (1846)
      • "Zosia" na głos i fortepian, słowa Adam Mickiewicz (1850 lub 1852)
      • "Nad rzeką" na głos i fortepian, słowa Włodzimierz Wolski (1850 lub 1852)
      • "Groźna dziewczyna" na głos i fortepian (1850 lub 1852)
      • "Wędrowna ptaszyna" na głos i fortepian, słowa Jan Czeczot (1850 lub 1852)
      • "Dary" na głos i fortepian, słowa Wincenty Pol (1852)
      • "Czary" na głos i fortepian, słowa Stefan Witwicki (1852)
    • "V Śpiewnik domowy", m.in.:
      • "Wiosna" na głos i fortepian, słowa Stefan Witwicki (1852 lub 1854)
      • "Nad Nidą" na głos i fortepian, słowa Włodzimierz Wolski (1852 lub 1854)
      • "Dumka" na głos i fortepian, słowa Jan Czeczot (1852 lub 1870)
      • "Postój, piękna gołąbeczko" na 4-głosowy chór mieszany i fortepian, słowa Jan Czeczot (1855)
      • "Przylecieli sokołowie" na 4-głosowy chór mieszany i fortepian, słowa Jan Czeczot (1855)
      • "U naszego pana piękny, biały dwór" na 4-głosowy chór mieszany i fortepian, słowa Jan Czeczot (1855)
      • "Wróżba znachora" na głos i fortepian, słowa Jan Prusinowski (między 1856 a 1858)
      • "O Matko moja" na głos i fortepian, słowa Jan Prusinowski (między 1856 a 1858)
      • "Stary hulaka" na głos i fortepian, słowa Jan Prusinowski (między 1856 a 1858)
    • "VI Śpiewnik domowy", m.in.:
      • "Sen" na głos i fortepian, słowa Adam Mickiewicz (1837)
      • "Pieszczotka" na głos i fortepian, słowa Adam Mickiewicz (1838)
      • "Wilija" na głos i fortepian, słowa Adam Mickiewicz (1846 lub 1851)
      • "Powrót taty" na głos i fortepian, słowa Adam Mickiewicz (1857)
      • "Do Niemna" na głos i fortepian, słowa Adam Mickiewicz (1857)
      • "Pieśń z wieży" na głos i fortepian, słowa Adam Mickiewicz (1857)
      • "Rybka" na głos i fortepian, słowa Adam Mickiewicz (1859)
    • "VII Śpiewnik domowy", m.in.:
      • "Niepewność" na głos i fortepian, słowa Adam Mickiewicz (1837)
      • "Grajek" na głos i fortepian, słowa Antoni Kolankowski
    • "VIII Śiewnik domowy", m.in.:
      • "Pieśń Nai" na głos i fortepian, słowa Józef Korzeniowski (1857)
      • "O Zosi sierotce" na głos i fortepian, słowa Józef Szujski (1865)
      • "Polna różyczka" na głos i fortepian, słowa Józef Grajnert (1866)
      • "Dziewczę i ptak" na głos i fortepian, słowa Aleksander Michaux (Miron) (1868)
      • "Jaskółeczka" na głos i fortepian, słowa Wincenty Pol (1869)
    • "IX Śpiewnik domowy", m.in.:
      • "Kotek się myje" na głos i fortepian, słowa Józef Korzeniowski (1851)
      • "Kwiatek" na głos i fortepian, słowa Antoni Kolankowski (1860)
      • "Złota rybka" na głos i fortepian, słowa Jan Zachariasiewicz (1860)
    • "X Śpiewnik domowy", m.in.:
      • "Dziewczyna" na głos i fortepian, słowa Teofil Lenartowicz
    • "XI Śpiewnik domowy", m.in.:
      • "Rozmowa" na głos i fortepian, słowa Adam Mickiewicz (1839)
      • "Koszykarz" na głos i fortepian, Antoni Pietkiewicz (pseud. Adam Pług) (1866)
      • "Pieśń wojenna" na głos i fortepian, słowa Józef Teodor Stanisław Kościelski
    • "XII Śpiewnik domowy", m.in.:
      • "Trzech Budrysów" na głos i fortepian, słowa Adam Mickiewicz (1840)
      • "Kozak" na głos i fortepian, słowa Jan Czeczot (1849)
      • "Maciek" na głos i fortepian, słowa Teofil Lenartowicz (1849)
      • "Lirnik wioskowy" na głos i fortepian, słowa Władysław Syrokomla (1855)
      • "Stary kapral" na głos i fortepian, słowa Pierre-Jean de Béranger (1857)
      • "Sołtys" na głos i fortepian, słowa Włodzimierz Wolski (1858)

Źródło: Polskie Centrum Informacji Muzycznej, Związek Kompozytorów Polskich, luty 2004